Mediteraneo


Mediteraneo

Satelita foto de Mediteraneo.
Profundeco
  Maksimuma 5,267 m
Areo 2.966.000 km²
Supra tutaĵo Atlantiko
Najbaraj tutaĵoj Nigra maro
Kontinento Eŭropo
Afriko
Azio
Landoj  Francio
 Italio
 Turkio
 Grekio
 Slovenio
 Albanio
 Monako
 Kroatio
 Montenegro
 Sirio
 Libano
 Israelo
 Egiptio
 Libio
 Tunizio
 Alĝerio
 Malto
 Maroko
 Hispanio
 Kipro
Alfluantoj Pado
Rhone
Ebro
Nilo

Mediteraneo estas maro inter Eŭropo, Azio kaj Afriko. Fakte sude de suda Eŭropo, norde de Nordafriko kaj okcidente de Okcidenta Azio (Levantenio). En la okcidento, la Ĝibraltara Markolo konektas ĝin kun Atlantiko, precize inter suda Hispanio kaj norda Maroko. Tiele la maro estas foje konsiderata parto de la Atlantika Oceano, kvankam ĝi estas kutime identigita kiel komplete separata akvejo. Ĝi estas preskaŭ ĉirkaŭita de tero, nome la Mediteranea regiono. Ekde 1869, la Sueza Kanalo interkonektas Mediteraneon kun la Ruĝa Maro sudoriente. Simile nordoriente tra Bosporo oni aliras al konektita sed aparte Nigra Maro.

Ĝi etendas sur 2.966.000 km² aŭ pli ĝenerale du kaj duono da milionoj da km² depende de la mezuroj, kaj ĝia plej granda profundo estas 5.267 (36°34' N, 21°08' O) metroj (apud la peloponeza duoninsulo en la nomita Kalipsa Fosaĵo en la Iona maro), dum la averaĝa profundo estas 1,500 m. Ties konekto al la Atlantiko (nome la Ĝibraltara Markolo) estas nur 14 km larĝa. La Ĝibraltara Markolo estas mallarĝa markolo kiu konektas la Atlantikan Oceanon al la Mediteranea Maro kaj separas Ĝibraltaron kaj Hispanion en Eŭropo el Maroko en Afriko. En oceanografio, ĝi estas foje nomita la Eŭrafrika Mediteranea Maro aŭ Eŭropa Mediteranea Maro por distingi ĝin el aliaj mediteraneaj maroj.

Antikve la romianoj nomis ĝin la "ter-meza" maro (la latina mediterraneus, kun signifo de "mediteranea", el medius, "mezo" kaj terra, "tero") aŭ Mare Nostrum ("Maro Nia"), dum la helenoj nomis ĝin la "Interna Maro". Ĝi nomiĝas ankaŭ "Blanka Maro". Ĉirkaŭ ĝi aperis civilizoj (egipta, hebrea, helena, romia, kristana, islama, renesanca) kiuj influis la tutan mondon. Tiele oni ofte parolas pri la mediteraneaj regionoj. Ĝi estis grava vojo por komercistoj kaj veturantoj de antikvaj epokoj kiuj permesis komercon kaj kulturan interŝanĝon inter plej fruaj popoloj de la regiono. La historio de la Mediteranea regiono ludis gravan rolon por kompreni la originojn kaj disvolvigon de multaj modernaj socioj.

Biogeografie, Mediteraneo estas unu el la maraj provincoj laŭ la Monda Natur-Fonduso (WWF) kaj la organizaĵo Nature Conservancy. Mediteraneo estas ankaŭ en la listo de la tutmondaj 200 pro sia graveco pri la naturprotekto. Tutĉirkaŭ tiu maro regas iom simila klimato (mildaj kun pluvegaj vintroj kaj varmaj kaj sekaj someroj), kaj grandioza propraj kaj apartaj faŭno, flaŭro, kaj tipaj pejzaĝoj, kies limo (ĉefe ties norda limo) estas ofte nete difinebla.

Enhavo

Nomoj


La esprimo Mediteraneo venas de la latina mediterraneus, signifas "en la mezo de tero" aŭ "inter teroj" (medi-; adj. medius, -um -a, "mezo, inter" + terra f., "tero"): ĉar ĝi estas inter la kontinentoj Afriko, Azio kaj Eŭropo. La greka nomo Mesogeios (μεσόγειος), estas simile, nome deriva de μέσο, "meza" + γη, "tero").

Mediteranea Maro historie havis plurajn nomojn. Ekzemple la romianoj ofte nomis ĝin Mare Nostrum (en latina, "nia maro"), kaj foje Mare Internum (Salustio, Jug. 17).

En la Biblio, ĝi estis ĉefe konata kiel הים הגדול (HaYam HaGadol), la "Granda Maro", (Nom. 34:6,7; Jos. 1:4, 9:1, 15:47; Jeĥ. 47:10,15,20), aŭ simple "La Maro" (1 Reĝoj 5:9; komp. 1 Mak. 14:34, 15:11); tamen, ĝi ankaŭ estis nomita la "Bara Maro", pro ĝia loko sur la okcidenta marbordo de la Sankta Lando, kaj tial malantaŭ persono turniĝanta al la oriento, foje tradukita kiel "Okcidenta MAro", (Rea. 11:24; Joel 2:20). Alia nomo estis la "Maro de la Filiŝtoj" (Eliro. 23:31), nome de la homoj okupantaj grandan parton de ĝiaj marbordoj proksime de la hebreoj.

En moderna hebrea, ĝi estis nomita HaYam HaTikhon (הַיָּם הַתִּיכוֹן), "la Meza Maro", reflektante la nomon de la Maro en malnovgreka (Mesogeios), latina (Mare internum), germana (Mittelmeer), kaj modernaj lingvoj en kaj Eŭropo kaj la Proksima Oriento (Mediteranea, ktp.). Simile, en moderna araba, ĝi estas konata kiel al-Baḥr [al-Abyaḍ] al-Mutawassiṭ (البحر [الأبيض] المتوسط ), "la [blanka] Meza Maro", dum en islama kaj pli malnova arablingva literaturo, ĝi estis referencita kiel Baḥr al-Rūm ( بحر الروم), aŭ "la romia/ bizanca maro aŭ pordo". En turka, ĝi estas konata kiel Akdeniz,[1] nome "Blanka Maro" ĉar inter turkoj la blanka koloro (ak) reprezentas la okcidenton.

Historio


Pluraj pratempaj kulturoj situiĝis ĉirkaŭ ĝiaj marbordoj; tiel ĝi havis gravan influon sur tiuj kulturoj. Ĝi disponigis itinerojn por komerco, koloniigo kaj milito, kaj disponigis manĝaĵon (de fiŝkaptado kaj el la rikolto de aliaj marmanĝaĵoj) por multaj komunumoj laŭlonge de la epokoj.[2] La dividado de simila klimato, geologio kaj aliro al ofta maro kondukis al multaj historiaj kaj kulturaj ligoj inter la maljunegaj kaj modernaj socioj ĉirkaŭ Mediteranea Maro.

Du el la plej famaj mediteraneaj civilizoj en grek-romia antikvo estis la grekaj urboŝtatoj kaj la fenicoj. Kiam Aŭgusto Cezaro fondis la Romian Imperion, la Mediteranea Maro komencis esti nomita Mare Nostrum (latine: "nia maro") fare de la romianoj.

Dario la 1-a, kiu konkeris antikvan Egiption, konstruis kanalon ligantan Mediteranean Maron al Ruĝa Maro. La kanalo de Dario estis sufiĉe larĝa por ke du triremuloj pasus unu ĉe la alia per remiloj etenditaj, kaj postulis kvar tagojn por esti laŭirita.[3] La okcidenta romia imperio kolapsis ĉirkaŭ la jaro 476. Provizore la oriento denove estis domina kiel la Orientromia imperio formita de la orienta duono de la romia imperio. Alia potenco baldaŭ ekestis en la oriento: Islamo. Ĉe ĝia plej granda amplekso, la Araba Imperio kontrolis 75% de la mediteranea regiono.

Eŭropo revivigis, aliflanke, ĉar pli fakorganizitaj kaj alcentrigitaj ŝtatoj komencis formiĝi en la pli posta Mezepoko post la frua Renesanco de la 12-a jarcento. Otomana potenco daŭre kreskis, kaj en 1453, la Orientromia imperio estis estingita pro la Konkero de Konstantinopolo. Otomanoj akiris kontrolon de granda parto da la maro en la 16-a jarcento kaj konservis marameajn bazojn en suda Francio, Alĝerio kaj Tunizio. Barbarossa, la fama otomana kapitano estas simbolo de tiu dominado kun la venko de la Batalo de Preveza. La Batalo de Ĝerbao markis la apekson de otomana maramea dominado en Mediteranea Maro. Tamen, ĉar maramea lerteco de la eŭropaj potencoj kreskis, ili alfrontis otomanan etendon en la regiono kiam la Batalo de Lepanto kontrol-bremsis la potencon de la Otomana Mararmeo. Tio estis la lasta marbatalo kontraŭbatalita ĉefe inter galeroj.

La barbareskaj piratoj de Nordafriko atakis ŝipojn de kristanoj en la okcidenta Mediteraneo.[4] Laŭ Robert Davis, de la 16-a ĝis la 19-a jarcento, piratoj kaptis 1 milionon al 1.25 milionoj da eŭropanoj kiel sklavoj.[5]

La evoluo de oceana kargado komenciĝis influi la tutan Mediterranean. Siatempe, ĉiu komerco de la oriento pasis tra la regiono, sed nun la ĉirkaŭnavigado de Afriko permesis al spicoj kaj al aliaj varoj esti importitaj tra la atlantikaj havenoj de okcidenta Eŭropo.[6][7][8]

La prezidanto de Malto priskribis la mediteranean maron kiel "tombejo" pro la grandaj kvantoj de migrantoj kiuj dronas tie.[9] Post la 2013-datita migrantovrako ĉe Lampedusa, la itala registaro decidis fortigi la nacian sistemon por la patrolado de Mediteranea Maro aprobante "Mare Nostrum", nome armea kaj humanitara misio por savi la migrantojn kaj aresti la ŝakristojn de enmigrintoj.[10]

Konceptaj dividoj


Estas multaj manieroj koncepti tiun internan maron: nome el geografia, historia, kultura, politika vidpunktoj ktp. El geografia vidpunkto pro influo de la abunde montritaj mapoj estas evidenta la konsidero inter la norda bordo sudeŭropa kaj la suda bordo nordafrika, kun pli ne tiom apleksa mondoregiono oriente, nome la okcidentazia marbordo. Tiu rigardo ne temas nur pri geografio, sed ankaŭ montras klarajn nuancojn en historio, politiko, ktp.: sudeŭropaj landoj de kristana kulturo, nordafrikaj landoj de islamaraba kulturo.

Alia pli nur geografia ofta konsidero estas la divido de la maro kaj ties bordoj en du duonoj laŭ vertikala akso inter okcidento kaj oriento, kiu pli malpli koincidos kun la linio el Italio al Tunizio.

[13][15] La landoj sub la termino Nordorienta Mediteraneo povus foje esti Bosnio kaj Hercegovino, Bulgario, Kroatio, Grekio (kutime inkluditaj ene de Orienta Mediteraneo)[13][14] Slovenio, Norda Makedonio, Serbio, Montenegro, Rumanio, kaj Ukrainio.[12]

Mediteraneaj maroj


Mediteranea maro konsistas el pliaj pli malgrandaj internaj maroj:

Mediteraneaj insuloj


Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Listo de insuloj en la Mediteraneo.

De okcidento al oriento indas mencii:

Regnoj en Mediteraneo


Regnoj ĉe Mediteraneo


Riveroj enfluantaj Mediteraneon


Listo de riveroj enfluantaj Mediteraneon pli longaj ol 400km:

Bildaro


Notoj


  1. Özhan Öztürk postulas, ke en malnova turkia ĝi signifas ankaŭ "okcidento" kaj ke Akdeniz de tio signifas "Okcidenta Maro", dum Karadeniz (Nigra Maro) signifas "Norda Maro". Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara. 2011. pp. 5–9.
  2. David Abulafia. (2011) 'The Great Sea: A Human History of the Mediterranean'. Oxford University Press.
  3. Rappoport, S. (Doctor of Philosophy, Basel). History of Egypt (undated, early 20th century), Volume 12, Part B, Chapter V: "The Waterways of Egypt", paĝoj 248-257. London: The Grolier Society.
  4. Robert Davis. (5 December 2003) Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800 . Palgrave Macmillan. ISBN 9780333719664.
  5. British Slaves on the Barbary Coast . Bbc.co.uk. Alirita 17a Januaro 2013.
  6. C.I. Gable - Constantinople Falls to the Ottoman Turks - Boglewood Timeline - 1998 - Konsultita la 3an de Septembro 2011.
  7. "History of the Ottoman Empire, an Islamic Nation where Jews Lived" - Sephardic Studies and Culture - Konsultita la 3an de Septembro 2011.
  8. Robert Guisepi - The Ottomans: From Frontier Warriors To Empire Builders - 1992 - History World International - Konsultita la 3an de Septembro 2011.
  9. http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/10/migrant-deaths-prompt-calls-eu-action-2013101361646517233.html
  10. http://www.eurasia-rivista.org/loperazione-mare-nostrum/20335/
  11. The Report: Egypt 2010 . Oxford Business Group.
  12. 12,0 12,1 Security and Environment in the Mediterranean: conceptualising security and environmental conflicts : with 177 figures and 144 tables . Springer Science & Business Media (28 September 2018).
  13. 13,0 13,1 13,2 . The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union . Manchester University Press (28 September 2018).
  14. 14,0 14,1 . Mediterranean Climate: Variability and Trends . Springer Science & Business Media (28a de septembro 2018).
  15. External Perceptions of the European Union as a Global Actor . Routledge (16a de oktobro 2009).

Bibliografio


Eksteraj ligiloj










Kategorioj: Maroj | Maraj ekoregionoj | Mediteraneo | Global 200




Informoj kiel: 31.10.2020 12:57:54 CET

Fonto: Wikipedia (Aŭtoroj [Historio])    Permesilo: CC-BY-SA-3.0

Ŝanĝoj: Ĉiuj bildoj kaj plej multaj desegnaj elementoj rilataj al tiuj estas forigitaj. Iuj Ikonoj estis anstataŭigitaj per FontAwesome-Ikonoj. Iuj ŝablonoj estis forigitaj (kiel "artikolo bezonas vastiĝon) aŭ atribuitaj (kiel" hatnotoj). CSS-klasoj estis aŭ forigitaj aŭ harmoniigitaj.
Vikipedio-ligoj, kiuj ne kondukas al artikolo aŭ kategorio (kiel "Redlinks", "ligoj al la redaktopaĝo", "ligoj al portaloj") estis forigitaj. Ĉiu ekstera ligo havas plian FontAwesome-Ikonon. Krom kelkaj malgrandaj ŝanĝoj de dezajno, rimedo-ujo, mapoj, navigado-skatoloj, parolitaj versioj kaj Geo-mikroformatoj estis forigitaj.

Bonvolu rimarki: Ĉar la donita enhavo estas aŭtomate prenita el Vikipedio en la donita tempo, mana kontrolado estis kaj ne eblas. Tial LinkFang.org ne garantias la ekzaktecon kaj aktualecon de la akirita enhavo. Se estas informo malĝusta tiutempe aŭ malĝusta ekrano, bonvolu senti vin libera. kontaktu nin: retpoŝto.
Vidu ankaŭ: Presaĵo & Privateca politiko.